Historia dziergania jest pełna opowieści, które powtarza się od lat, choć nikt nie pokazał na nie dowodu. Dlatego każde twierdzenie w tym tekście ma znak. Pewne oznacza, że opiera się na badaniach lub na katalogu muzeum. Niepewne oznacza, że źródła są słabe, różnią się między sobą albo znamy je tylko z opracowania wtórnego. Legenda oznacza opowieść, której nie potwierdzają dokumenty z epoki.
To długi tekst, na około kwadrans czytania. Idzie po kolei od najdawniejszych skarpet, przez średniowieczne obrazy i spór o wynalazcę maszyny do pończoch, aż do czasów, kiedy dziewiarki spotykają się w internecie. Jeśli chcesz zobaczyć całość na jednym rysunku, zacznij od osi czasu poniżej. Jeśli wolisz konkret, przejdź od razu do spisu treści.
Zanim było dzierganie: nalbinding
Nalbinding to dawna technika wytwarzania dzianiny jedną igłą, w której nitkę przeciąga się przez kolejne pętle. Wyrób wygląda podobnie do dzianiny, ale jest zrobiony inaczej: nie ma w nim rzędów oczek na drutach. Nazwa pochodzi z języków skandynawskich i znaczy mniej więcej „wiązanie igłą".
Nalbinding jest starszy niż dzierganie. Victoria and Albert Museum w Londynie pokazuje parę egipskich skarpet z lat 250–420 (numer w zbiorach 2085&A-1900) i podpisuje ją jako wykonaną właśnie tą techniką, bliższą szyciu niż dzierganiu. Projekt Medieval Knitting z Bard Graduate Center podaje skarpetę ze Szkocji z IV–V wieku, zachowaną w National Museums Scotland pod numerem A.1911.315.
Hasło encyklopedyczne o tej technice, oparte na pracach badaczy, cofa ją znacznie dalej: najstarszy znany kawałek miałby pochodzić z jaskini Nahal Hemar na Pustyni Judzkiej i liczyć około 6500 lat przed naszą erą. Tego wieku nie sprawdziliśmy w publikacji archeologicznej, dlatego zostawiamy go jako niepewny.
Jak odróżnić dzianinę od nalbindingu? Według hasła encyklopedycznego w dzianinie cała robótka to jedna nitka, którą można spruć i zwinąć w kłębek, a w nalbindingu używa się krótkich odcinków nitki, zwykle poniżej dwóch metrów, których końce łączy się przez filcowanie. To samo hasło podaje, że jeden rząd nalbindingu odpowiada mniej więcej dwóm lub trzem rzędom dziergania, a znaleziska bywają tak podobne do dzianiny, że badacze muszą prześledzić drogę nitki.
W internecie krąży wiadomość o dzierganym kawałku, który miałby pochodzić z lat 425–594 naszej ery, datowanym metodą radiowęglową. Znaleźliśmy ją tylko na jednym blogu i nie potwierdza jej żadna publikacja naukowa, więc nie traktujemy jej jako faktu.
Średniowieczny Egipt: najstarsze pewne dzierganie
Najstarsze dowody archeologiczne prawdziwego dziergania pochodzą ze średniowiecznego Egiptu z czasów Fatymidów i Mamelucków. Irene Waggener pisze w „Archaeological Textiles Review" (nr 67), że dzierganie wyparło tam nalbinding prawdopodobnie między rokiem 500 a 1200. Opiera się przy tym na książce Richarda Rutta z 1987 roku. Robiono nim głównie obuwie.
Badaczka zaznacza, że to, co wiemy o tych znaleziskach, opiera się na niewielu publikacjach, w większości z pierwszej połowy XX wieku, które opisywały pojedyncze, technicznie skomplikowane przedmioty. Wymienia między innymi prace C. J. Lamma z 1937 roku i L. Bellinger z 1954 roku. Dodaje, że historia dziergania ma za sobą zaskakująco mało badań naukowych, a większość książek o dzierganiu to zbiory wzorów, nie opracowania historyczne.
Fragment z Qasr Ibrim, przechowywany w British Museum w Londynie, ma proponowane datowanie na XI–XII wiek. To datowanie jest tylko proponowane, a nie przesądzone. Ozdabia go geometryczny wzór: ptaki ustawione tyłem do siebie, jeden głową do góry, drugi głową w dół.
Victoria and Albert Museum ma w zbiorach najstarszą dziergankę na dwóch drutach w swojej kolekcji: skarpetę z lat 1100–1300 (numer T.201-1929). Muzeum opisuje ją jako pochodzącą z Afryki Północnej lub z Egiptu, w zależności od miejsca, w którym ją podpisano.
Hasło encyklopedyczne o historii dziergania dodaje, że najstarsze egipskie skarpety mają bardzo gęsty splot, wielobarwne wzory, a pięty robione skróconymi rzędami, w których trzeba użyć oczka lewego. To ciekawe, ale znamy to tylko z opracowania wtórnego, więc nie opieramy na tym żadnych wniosków.
Przez długi czas dziewiarki uczyły się o tych skarpetach z książek dla dziewiarek, a nie z katalogów muzeów. Waggener zauważa, że zbiór dzierganych przedmiotów jest mały, rozproszony i słabo skatalogowany, a o narzędziach, którymi je wykonano, wiemy prawie nic. Sama planuje stworzenie bazy takich przedmiotów.
Skarpeta z Metropolitan Museum: historia jednego przedmiotu
Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku przechowuje pojedynczą skarpetę z numerem 27.170.95, datowaną na XII–XIII wiek (według przypisu projektu Medieval Knitting: lata 1100–1300). Jest zrobiona z bawełny. Muzeum nie ma żadnego zapisu o tym, gdzie ją znaleziono. Najpewniej pochodzi z grobu, ale to tylko przypuszczenie.
Skarpeta trafiła do muzeum w 1927 roku. Kupił ją w Kairze egiptolog Herbert E. Winlock, który w latach 1906–1931 prowadził wykopaliska Metropolitan Museum w Egipcie. Sprzedawcą był antykwariusz Joseph Abemayor, a pieniądze pochodziły z funduszu imienia Jacoba S. Rogersa. Winlock kupił wtedy jeszcze jedną podobną skarpetę (numer 448139).
Sklep Abemayorów w Kairze stał przy ulicy Kamel, naprzeciwko hotelu Shepheard's. Rodzina miała drugi sklep w Paryżu.
Skarpeta miała tylko jedną wystawę: „Spirit of the Word" w Museum of International Folk Art w Santa Fe w 2006 roku. Inne egipskie skarpety zbierał w latach 1953–1954 George Hewitt Meyers, założyciel Textile Museum przy George Washington University w Waszyngtonie.
Często spotkasz nazwę „skarpety koptyjskie". Autorzy projektu Medieval Knitting uważają, że związek z tradycją Koptów jest wątpliwy, bo skarpeta wydaje się osobna od koptyjskiego tkactwa. Używamy więc określenia „średniowieczne skarpety z Egiptu".
Egipt i Armenia: ptaki na skarpetach
Waggener zestawia fragment z Qasr Ibrim ze skarpetami z Armenii ze zbiorów Muzeum Historii Armenii w Erywaniu. Jedna z nich, wydziergana w XX wieku (numer 1203), ma ten sam motyw ptaków ustawionych tyłem do siebie. Ten sam wzór badaczka znajduje na dywanach z Armenii, Azerbejdżanu i Iranu.
Waggener zwraca uwagę, że różnica wieku jest ogromna: fragment egipski ma około tysiąca lat, a skarpeta z Erywania pochodzi z XX wieku. Ten odstęp utrudnia stwierdzenie bezpośredniego związku między tymi dwoma przedmiotami.
Najstarszym znanym dzierganym znaleziskiem z zachodniej Azji jest fragment skarpety z jaskini na granicy dzisiejszej Gruzji i Armenii, datowany na XII–XIV wiek (według Bakhtadze, 2013). Czubek skarpety zachował się, a pięta została zniszczona. Jej czubek jest bardzo podobny do tych, które dziergają dziś dziewiarki w Gruzji i w Armenii.
Czy dzierganie dotarło do Armenii z Egiptu, czy odwrotnie? Waggener stawia to pytanie jako hipotezę do zbadania: w Egipcie Fatymidów mieszkali Ormianie, a w niektórych językach regionu nazwy dzianych rzeczy są podobne. Sama przyznaje jednak, że ten dowód jest w dużej mierze poszlakowy i że nie ma jeszcze żadnych badań, które dokładnie porównywałyby dzierganie Afryki Północnej z dzierganiem zachodniej Azji.
Poduszki z Burgos: najstarsze dzierganie w Europie?
Według opracowania wtórnego jedwabne poszewki na poduszki i rękawiczki z grobu księcia Fernanda de la Cerda, zmarłego w 1275 roku, w klasztorze Las Huelgas koło Burgos, miałyby być najstarszymi europejskimi przykładami dziergania. Ten sam tekst pisze, że poszewka miała około dwudziestu oczek na cal i arabski napis „błogosławieństwa" w stylizowanym piśmie kufickim. Dodaje też, że dzianiny robiły muzułmańskie rzemieślniczki i rzemieślnicy na dworach hiszpańskich władców.
Jako źródło wymienione jest opracowanie Manuela Gómeza-Moreno o królewskim panteonie w Las Huelgas z 1946 roku oraz książka Rutta. Nie znaleźliśmy jednak opisu tych przedmiotów w katalogu muzeum ani w publikacji hiszpańskiej instytucji, dlatego zostawiamy to jako niepewne.
To samo opracowanie pisze, że połowa XIII wieku dała też dzianinę w skarbcach hiszpańskich katedr. Brakuje nam jednak źródła, które pozwoliłoby tę informację sprawdzić, więc ją tylko odnotowujemy.
Dzianina dociera do północy Europy
Opracowanie wtórne, oparte na wielu publikacjach archeologicznych, wymienia znaleziska z północnej Europy. Najstarszy jest estoński: wielobarwny fragment dzianiny ludu Wotów z końca XIII wieku, ze wzorem w trzech kolorach. Kolejny, fragment wełnianej rękawicy z początku XIV wieku, pochodzi z pochówku w Siksälä w południowo-wschodniej Estonii.
Od XIV wieku dzianiny pojawiają się w wykopaliskach i w spisach podatkowych w Londynie, Newcastle, Oslo, Amsterdamie, Lubece i Tallinie. Z lubeckiego znaleziska pochodzi wełniana czapeczka dziecięca z XIV lub XV wieku, a z Tartu fragment czapki z początku XV wieku. To niewiele przedmiotów, których wygląd i zastosowanie dobrze znamy.
W numerze 60 „Archaeological Textiles Review" z 2018 roku ukazał się zestaw artykułów o wczesnym dzierganiu. Autorzy opisali między innymi XVI-wieczne wełniane pończochy z londyńskiego Museum of London, dwie rękawice z holenderskiego wraku statku i czapki znalezione w Danii.
To samo opracowanie pisze, że oczko lewe pojawia się w Europie w połowie XVI wieku, w czerwonych jedwabnych pończochach Eleonory Toledańskiej. Opiera się to na pracy Roberty Orsi Landini „Moda a Firenze, 1540–1580" z 2005 roku, której nie sprawdzaliśmy.
Madonna z drutami
W Hamburger Kunsthalle znajduje się ołtarz z Buxtehude. Katalog muzeum datuje go na „około 1390 do 1415". Na jednym ze skrzydeł Maria robi na drutach.
Ołtarz przypisuje się mistrzowi Bertramowi z Minden, ale to przypisanie bywa kwestionowane: część badaczy widzi w nim rękę ucznia. Dlatego mówimy o „malarzu z kręgu Bertrama", a nie o jego pewnym dziele. Opracowanie wtórne o mistrzu Bertramie podaje, że urodził się w Minden, po raz pierwszy zapisano go w Hamburgu w 1367 roku i tam umarł, ale tych dat nie sprawdzaliśmy w dokumentach.
Według autorki bloga o dzierganiu Maria robi tam sweter na okrągło, na czterech drutach. Wspomina o wcześniejszych obrazach: „Madonna Operosa" Tommasa da Modena z około 1345 roku, „Madonna dell'Umiltà" Vitale da Bologna z około 1353 roku oraz hiszpański ołtarz z Borja autorstwa Nicolása i Martína Zahortigów z lat 1460–1477, na którym drutami pracuje święta, a nie Maria. Autorka nie podaje ani muzeów, ani źródeł, więc to są podpowiedzi do sprawdzenia, nie ustalenia.
Autorka bloga zauważa, że na wszystkich tych obrazach robótka powstaje na okrągło. Pisze, że robienie ubrań z oddzielnych kawałków, które się potem zszywa, jest wynalazkiem dopiero wiktoriańskim. To jej uogólnienie, bez przytoczonych źródeł, więc traktujemy je jako podpowiedź, a nie fakt.
Cechy i szkoły: dzierganie jako zawód
Victoria and Albert Museum pisze, że od XIV wieku dzianiny rozchodziły się po Europie, a cechy dziewiarskie działały od XIV wieku. W Strasburgu przyszły mistrz musiał przez trzy lata terminować i oddać pracę mistrzowską. Wystawiona w V&A dzianina z 1781 roku (numer T.375-1977), dywan lub zasłona, jest uważana za taką właśnie pracę czeladnika.
W 1571 roku w Anglii uchwalono ustawę o czapkach (Cappers Act). Zobowiązywała większość ludzi powyżej szóstego roku życia do noszenia w niedziele i święta wełnianej dzierganej czapki. Kara za jej brak wynosiła trzy szylingi i cztery pensy. Ustawa miała chronić czapników przed utratą zarobków. Muzeum zachowuje też XVI-wieczne czapki z londyńskiej Worship Street (numer 1566-1901) z wstążkami naśladującymi jedwab, co według muzeum sugeruje, że nosiła je klasa średnia.
Pod koniec XVI wieku założono pierwsze szkoły dziewiarskie w Lincoln, Leicester i York. W Yorkshire działała też szkoła kwakrów w Ackworth, założona w 1779 roku. Jej uczennice wydziergały w samym 1821 roku 339 par pończoch.
W poprzedniej wersji tego tekstu pisaliśmy o cechach dziewiarskich w Tournai w 1429 roku i w Barcelonie w 1496 roku. Nie udało nam się potwierdzić tych dat w żadnym źródle, które mogliśmy sprawdzić, dlatego je usunęliśmy.
Zdjęcie poglądowe.
William Lee i rama pończosznicza: co wiemy
Najczęściej podawana data wynalezienia ramy pończoszniczej to 1589 rok, a miejsce to Calverton w hrabstwie Nottingham. Historyk Negley Harte nie znalazł jednak żadnego zapisu z epoki, który potwierdzałby ten rok. Edmund Howes podał go w wydaniach z 1607 i 1618 roku, ale w wydaniu z 1615 roku wpisał rok 1599.
Najstarsze udokumentowane ślady Lee prowadzą do Londynu. 6 czerwca 1600 roku podpisał umowę na 22 lata z George'em Brooke'em, który miał włożyć około 500 funtów. W 1603 roku Brooke został aresztowany za zdradę i później stracony, więc do żadnego wsparcia nie doszło. 1 października 1605 roku Lee złożył podanie do londyńskiej rady aldermanów, nazywając się „pierwszym wynalazcą maszyny do robienia jedwabnych pończoch". Nie zachowało się rozstrzygnięcie.
W marcu 1609 roku Lee został przyjęty jako „brat spoza miasta" do Weavers Company, ale nie zapłacił obiecanego dodatkowego funta. Między 1609 a 1612 rokiem wyjechał z Londynu. 16 lutego 1612 roku zawarł w Rouen umowę z Pierre'em de Caux na założenie tam wytwórni pończoch, a dokument z 1 marca 1615 roku pokazuje, że Lee i dwóch innych Anglików nadal tam pracowało.
Lee miał być duchownym, który wymyślił maszynę, bo jego ukochana ciągle dziergała i nie miała dla niego czasu. Harte nie znalazł dowodu, że Lee w ogóle przyjął święcenia, a o kobiecie z tej opowieści nie ma żadnych zapisów. Historię spisał dopiero Gravenor Henson w 1831 roku, na podstawie ustnego przekazu.
Opowieść o tym, że królowa Elżbieta I odmówiła mu patentu, powtarzają liczne opracowania, ale Harte pisze, że nie ma dowodu na jej udział w tej sprawie. Pierwszy raz wspomina o niej Thoroton w 1677 roku, który pisze, że Lee „lub jego brat James" pokazali maszynę przed królową.
Pisarz John Evelyn zanotował, że widział działającą maszynę 3 maja 1661 roku. W latach pięćdziesiątych XX wieku Eric Pasold zbudował działający model, używając wyłącznie narzędzi dostępnych w czasach Lee. Skoro model zbudowany takimi narzędziami działa, rama nie wymagała wiedzy późniejszej niż epoka Lee.
Rama w Nottinghamshire: od cechu do fabryki
Opracowanie wtórne podaje, że londyński cech Worshipful Company of Framework Knitters otrzymał statut w 1657 roku, a do 1644 roku w Londynie pracowało 400 do 500 ram, a w Nottinghamshire około 150. W 1728 roku magistrat Nottingham odrzucił władzę londyńskiego cechu Framework Knitters, a miasto stało się jednym z głównych ośrodków tego rzemiosła. Do 1812 roku w użyciu miało być ponad 25 tysięcy ram, głównie w trzech hrabstwach.
Harte zauważa, że dzierganie pończoch było w końcu XVI wieku rozwijającym się rzemiosłem, a Londyn był centrum mody na jedwabne pończochy. W Midlands praca kobiet była tania, w Londynie płace były wysokie. Jeśli Lee zaczynał w Nottinghamshire, korzystałby z krótkiej wełny owiec z Sherwood. Harte przedstawia to jako przypuszczenie.
Z tego samego opracowania wynika, że w 1758 roku Jedediah Strutt dodał do ramy przystawkę do ściągaczy, zwaną Derby rib. Samuel Wise opatentował w 1769 roku sposób napędzania ramy mechanicznie. Ustawa z 1788 roku dotyczyła ochrony ram przed zniszczeniem, a w 1844 roku w Szkocji naliczono 2605 ram, z czego ponad połowę w okolicach Hawick i Dumfries.
Upadek ręcznych ram w XIX wieku wiązano ze zmianą mody, bo spodnie zastąpiły pończochy, ze spadkiem płac i z pojawieniem się maszyn napędzanych parą.
Zdjęcie poglądowe: owca merynos, rasa wełniana, fotografia z Peru.
Wzory, czasopisma i wielka wystawa
Według V&A pierwszą brytyjską publikacją o dzierganiu i szyciu była „The National Society's Instructions on Needlework and Knitting" z 1838 roku, podręcznik dla szkół kościelnych. W XIX wieku rosła liczba czasopism o robótkach ręcznych, takich jak „Family Friend" i „Weldon's Practical Needlework". W 1906 roku Weldon's ustalił standardowe skróty, których używa się w opisach do dziś. Pojedyncze ulotki z wzorami pojawiły się na początku XX wieku.
Na Wielkiej Wystawie w Londynie w 1851 roku trzecią nagrodę dostała suknia dziecięca Sarah Ann Cunliffe (numer T.45-1964), w którą miała włożyć ponad milion oczek. Podobno dziergała siedem godzin dziennie przez pięć miesięcy. Ażurowe wzory sukni przypominają szetlandzkie szale koronkowe, popularne w latach czterdziestych XIX wieku.
„Ponad milion oczek" brzmi jak legenda, ale V&A zapisuje to jako informację opisującą przedmiot, a nie jako anegdotę.
Szetlandy i fair isle
Nazwa fair isle pochodzi od jednej z wysp Szetlandów. Tradycyjne wzory mają ograniczoną paletę, około pięciu kolorów, w jednym rzędzie używa się dwóch kolorów, dzierga się je w okręgu, a pojedyncze kolory nie biegną długo bez przerwy. Opisują to Sheila McGregor w „The Complete Book of Traditional Fair Isle Knitting" (1981) oraz Alice Starmore w „The Fair Isle Knitting Handbook" (1990). Według Starmore tradycyjne wzory miały zwykle nie więcej niż trzy kolejne oczka tego samego koloru.
Hasło o fair isle podaje, że moda na ten styl wzięła się stąd, że książę Walii, późniejszy Edward VIII, nosił fair isle publicznie w 1921 roku. Portret z 1925 roku, autorstwa Johna St Heliera Landera, pokazuje go w takim swetrze. To opracowanie wtórne, więc nie traktujemy tego jako rozstrzygniętego.
Ta sama książka o fair isle wyjaśnia słowo „steek": to oczka pracowane w miejscu przyszłych otworów na rękawy, które po zakończeniu robótki się przecina. Pozwala to dziergać całe ciało swetra na okrągło. Hasło podaje, że słowo oznacza po szkocku gaelicku „oczko" lub „zamknąć", ale bez źródła.
Opowieść o hiszpańskim okręcie Armady, który miał rozbić się u wybrzeży Fair Isle w 1588 roku i nauczyć wyspiarzy wzorów, często powtarzana, nie pojawia się w żadnym ze źródeł, które sprawdziliśmy. Nie podajemy jej jako faktu.
Swetry z Aran i mit o rodzinnych wzorach
Według popularnej opowieści każdy wzór na swetrze z Aran należał do jednej rodziny, żeby utopionego rybaka można było rozpoznać po ściegu. Opracowania wskazują, że ten pomysł mógł wyjść ze sztuki Johna Millingtona Synge'a „Riders to the Sea" z 1904 roku, w której ciało rozpoznaje się po skarpecie, a nie po wzorze. Znaczenia przypisane poszczególnym ściegom spopularyzował Heinz Edgar Kiewe w książce „The Sacred History of Knitting" z 1967 roku. Historycy, w tym Richard Rutt, Alice Starmore i Vawn Corrigan, odrzucają jego teorie. Kiewe pisał na przykład, że ścieg ryżowy oznacza obfitość.
Większość historyków uważa, że dzierganie w stylu Aran rozwinęło się w latach 90. XIX wieku i na początku XX wieku, kiedy rząd brytyjski, przez Congested Districts Board, wspierał rybołówstwo na wyspach. Rutt pisze w „A History of Hand Knitting" z 1987 roku, że to, co uważamy za tradycyjny sweter z Aran, jest właściwie dość nowe. Christina Garton w „Piecework" podaje, że w 1940 roku Patons opublikował jeden z pierwszych wzorów na taki sweter.
Vawn Corrigan, według hasła o swetrze z Aran, datuje pierwszy dorosły sweter z Aran na 1932 rok, kiedy Muriel Gahan miała zamówić go na wyspach. W latach 50. pisał o nich „Vogue", a w 1955 roku Digby Morton pokazał w Londynie dzianiny „inspirowane Aran". Zespół Clancy Brothers z Tommym Makemem nosił swetry z Aran na scenie i występował w programie Eda Sullivana na początku lat 60.
Pierwsze swetry z Aran robiono z surowej, nieodtłuszczonej wełny, która zachowywała naturalną lanolinę i dlatego była odporna na wilgoć.
Dzierganie dla żołnierzy
Victoria and Albert Museum pisze, że w latach czterdziestych dzierganie w Wielkiej Brytanii osiągnęło szczyt. Kobiety zachęcano do dziergania dla wojska jako do obowiązku obywatelskiego, a hasło reklamowe brzmiało „England expects – knit your bit", czyli „Anglia oczekuje: zrób swój wkład".
Instytuty Kobiet w Anglii i Walii wykonały ponad 22 miliony dzierganych rzeczy dla Czerwonego Krzyża, czyli około 67 na jedną członkinię. Paczki szły do jeńców i żołnierzy. Wełnę wysyłano też do szkół, aby dzieci dziergały rękawiczki, szaliki i kominiarki. Wiele wzorów rozdawano za darmo. Z powodu racjonowania wełny zachęcano do prucia starych swetrów.
V&A udostępnia oryginalne wzory z lat czterdziestych: czapkę, którą można nosić jako szalik, kominiarkę z klapami na uszy, dzięki którym było dobrze słychać podczas rozmów telefonicznych, kamizelkę męską w kolorze błękitu lotniczego lub khaki oraz „sweter zwycięstwa" w kolorach granatowym, czerwonym i białym. Jedna z broszur firmy Jaeger z połowy lat czterdziestych, „Hand-Knit Essentials for the Forces", ma w zbiorach muzeum numer AAD/EPH/15/8.
Hasło o historii dziergania pisze, że w pierwszej wojnie światowej mężczyźni, kobiety i dzieci dziergali skarpety, czapki i szaliki dla żołnierzy państw sprzymierzonych, a wzory publikowały Czerwony Krzyż i czasopisma kobiece. Opiera się to na książce Lucindy Gosling „Knitting for Tommy" z 2014 roku, której nie sprawdzaliśmy.
Po wojnie: moda, powrót i sztuka
Według V&A w latach pięćdziesiątych dzianina maszynowa stała się tańsza i bardziej różnorodna, choć domowe dzierganie trwało dalej. W latach siedemdziesiątych dzierganie odzyskało wpływ dzięki ruchowi rzemieślniczemu będącemu odpowiedzią na masową produkcję. Pomógł w tym projektant Kaffe Fassett, którego płaszcz „Renaissance" z 1979 roku wydziergała Zoe Hunt (numer T.354-1980).
Muzeum cytuje Fassetta z „Vogue Knitting International" z 2002 roku. W naszym tłumaczeniu: „Po co ograniczać się do jednego odcienia czerwieni, skoro można użyć siedemnastu?". Z kolei Patricia Roberts, której kardigan „Romany" z 1982 roku (numer T.210-1985) wzorowano na zdobionych talerzach porcelanowych, powiedziała, że im więcej wymyśla się ściegów, tym bardziej wymowne się stają i tym dalej można je posunąć.
W latach dwudziestych dzianina stała się modna, a według hasła encyklopedycznego Coco Chanel używała dzianin na szeroką skalę. W latach trzydziestych kryzys zmusił wielu ludzi do dziergania z konieczności. Hasło dodaje, że w latach osiemdziesiątych dzierganie na Zachodzie gwałtownie zanikło, ale tych stwierdzeń nie opiera na źródłach.
Dzierganie w internecie
W maju 2007 roku powstał serwis Ravelry, założony przez małżeństwo Cassidy i Jessicę Forbes, w którym dziewiarki i dziewiarze dzielą się wzorami i zdjęciami swoich projektów. Serwis oferuje albumy projektów, kolejkę wzorów, miejsce na zapasy włóczki oraz wspólnie tworzoną bazę włóczek i wzorów.
Według opracowania wtórnego w marcu 2020 roku Ravelry miał prawie dziewięć milionów zarejestrowanych użytkowników i około miliona aktywnych w miesiącu. Liczbę podano z wpisu serwisu, którego nie sprawdzaliśmy.
Autorka z „Leisure Studies", Kate Orton-Johnson, opisuje, jak nowe technologie zmieniają przeżywanie dziergania jako wolnego czasu. Czytaliśmy tylko jej streszczenie, więc cytujemy ją tylko jako dowód, że temat jest badany. W 2006 roku podczas igrzysk w Turynie odbyło się wyzwanie opisane na blogu Yarn Harlot, do którego według hasła encyklopedycznego zgłosiło się prawie cztery tysiące osób. Tej liczby nie sprawdziliśmy w oryginale.
Co z tego wiemy na pewno
Najstarsze pewne dzierganie pochodzi ze średniowiecznego Egiptu, z XI–XIII wieku. Dowodzą tego skarpety w muzeach w Londynie i w Nowym Jorku. Wcześniej ludzie robili podobne rzeczy nalbindingiem, który nie jest dzierganiem.
Rama pończosznicza naprawdę istniała i działała, a William Lee naprawdę zawarł w 1612 roku w Rouen umowę na założenie wytwórni pończoch. Jego romantyczna historia, rok 1589 i królowa Elżbieta pozostają jednak bez potwierdzenia.
Wzory z Aran jako rodzinne znaki, koptyjskie skarpety i duchowny zakochany w dziewiarce to opowieści, których nie potwierdza żadne źródło z epoki.
Chcesz sprawdzić, jak to jest, kiedy wszystko zaczyna się od jednego oczka? Zajrzyj do przewodnika Druty na start i do tekstu o włóknach.
Źródła
- Irene Waggener, Updating knitting history: a connection between Egypt and Armenia?, Archaeological Textiles Review nr 67
- Richard Rutt, A History of Hand Knitting, Batsford 1987 (cytowany przez Waggener i przez hasło o historii dziergania)
- Projekt Medieval Knitting, Bard Graduate Center, History of this sock (skarpeta z Metropolitan Museum of Art, nr 27.170.95)
- Victoria and Albert Museum, The history of hand knitting
- Victoria and Albert Museum, 1940s knitting patterns
- Hamburger Kunsthalle, Bertram von Minden, Buxtehuder Altar (inw. HK-501), datowanie „um 1390/1415"
- Deutsche Biographie, Meister Bertram
- Negley Harte, William Lee's knitting invention
- Christina Garton, The myth of the Aran sweater, Piecework, 2020
- Ann Kingstone, Knitting madonnas, blog (opracowanie niespecjalistyczne, użyte tylko z oznaczeniem „niepewne")
- Hasło History of knitting, opracowanie wtórne: Las Huelgas, znaleziska z Europy północnej, wojny, Ravelry
- Hasło Nålebinding, opracowanie wtórne
- Hasło Stocking frame, opracowanie wtórne: dalsze dzieje ramy
- Hasło Aran jumper, opracowanie wtórne: Corrigan, Kiewe, Synge
- Hasło Fair Isle knitting, opracowanie wtórne
- Hasło Ravelry, opracowanie wtórne
